UPOZNAJTE NAJVEĆE SRPSKO BLAGO: “Duhovna riznica Srbije” dr. Ane Stjelje

Duhovna riznica Srbije je najnovije djelo doktorice Ane Stjelje, autorke brojnih književnih ostvarenja, kako u poeziji, tako i u prozi, prevoditeljke i uređivača, te osnivača magazina Alia Mundi, web stranice posvećene Jeleni J. Dimitrijević, portala „Istočnog bisera“ i pokretač bloga o pisanju i knjigoljubljenju „EnheduAnin književni vrt“. Ovo djelo nam je privuklo pažnju zbog ogromnog blaga koje krije zemlja Srbija, a to je naše duhovno blago. Knjiga je, osim manastirima po svim eparhijama, posvećena i onim zdanjima koja i nisu najpoznatija u Srbiji, ali koja svakako jesu i zanimljiva i značajna.

dr Ana Stjelja
dr Ana Stjelja

GALIĆ: Na početku knjige citirate vladiku Nikolaja Velimirovića. Koliko su i da li su na vas uticala djela vladike Nikolaja Velimirovića i ave Justina i da li su vam njihova djela pomogla da osjetite pravi značaj tolikog duhovnog blaga koje u sebi sadrži zemlja Srbija?

STJELJA: Reči Vladike Nikolaja „Šta god tkaš, vezuj koncem za nebo“, ne predstavljaju samo citat koji sam odabrala kao uvod u knjigu o srpskim manastirima i crkvama, to je i svojevrsni moto celog mog života. Pre nego što bilo šta u svom životu uradim, pomislim na Tvorca, onog koji je zaslužan za moje postojanje, onog koji mi je pre svega darovao redak talenat i koji me vodi ovom stazom zvanom život. I zaista, sve što radim, „vezujem koncem za nebo“. Mudrost i duhovnost Vladike Nikolaja su do te mere misaono duboke da je potreban jedan ljudski vek da bi se one spoznale na pravi način. Slično je i sa Justinom Popovićem. To su dve intelektualne gromade srpskog, pravoslavnog sveta, ujedno i veliki mislioci, ali i mudraci, poput sufija u islamskom svetu (Rumi, na primer). Do sada sam se više bavila delom Vladike Nikolaja, posebno su mi bila interesantna njegova promišljanja o drugim verama i kulturama, što samo govori o njegovoj duhovnoj širini i izuzetnom obrazovanju, a što se najbolje vidi u njegovom malo poznatom i nedovoljno istraženom delu „Indijska pisma“. U tom delu, on je dao osvrt na sličnosti i razlike između pravoslavnog hrišćanstva i hinduizma. Odlomak iz te knjige sam prevela na engleski jezik, a potom je preveden i na hindi i objavljen u jednom veoma čitanom indijskom časopisu, tako da su kroz taj odlomak i čitoaci u Indiji mogli da se upoznaju sa razmišljanjima i duhovnom vizijom jednog umnog Srbina. Delo Justina Popovića upravo proučavam, i mogu da najavim da će se već u narednom, 6. broju magazina Alia Mundi, naći odlomak iz njegove knjige u kojoj govori o „svetosavlju kao filosofiji života“. Ta knjiga je veoma inspirativna, ali takođe i veoma aktuelna za današnje prilike. Možemo slobodno reći da su misli Vladike Nikolaja i Justina Popovića vanvremenske te nesumnjivo predstavljaju veliku inspiraciju.

 

GALIĆ: Da li je duhovni zavjet – kojim se knez Miloš obavezao da sagradi crkvu u zahvalnosti što je ostao živ (ili car Diogen) – i danas primjenjiv? Koliko su se predstavnici vlasti udaljili od duhovne strane svoga bića i da li postoji veza sa duhovnošću svoje zemlje?

STJELJA: Priča o crkvi koju je knez Miloš podigao blagodareći Bogu za spasenje, za mene ima poseban značaj zato što sam upravo u toj crkvi krštena. Duhovni zavet kneza Miloša bi predstavljao svetao primer koji bi svi trebalo da sledimo, ali danas, nažalost ljudi ne razmišljaju o duhovnosti. Način na koji danas ljudi shvataju pobožnost ili posvećenost Bogu u sebi više sadrži materijalni nego duhovni aspekt, u skladu sa vremenom u kome živimo. Danas ljudi nisu ni svesni svojih grehova, a ako i jesu, onda nisu svesni potrebe za iskupljenjem. Tu se vraćamo na reči mudrog Vladike Nikolaja koje nas podsećaju da na umu uvek treba imati Boga.

Iako je na opštem planu primetno malo veće interesovanje za temu duhovnosti, kulturnog nasleđa (koje je u slučaju srpske istorije i tradicije u neminovnoj sprezi), ipak ta tema nije u dovoljnoj meri zastupljena, posebno mislim na medije, koji umesto da više svog prostora posvete kulturnom nasleđu i baštini, oni se bave svakodnevnim trivijalnostima, prolaznim temama ili sadržajima pogubnim za naš moralni, intelektualni i duhovni razvoj. Moje mišljenje je da bi država trebalo više da podrži one ljude koji se kroz različite vidove bave istraživanjem srpskog kulturnog nasleđa, jer bi tako mladim generacijama omogućila da mnogo više nauče o svojoj istoriji i kulturi, a ujedno bi se radilo i na promociji same države. To je jedini način da se sačuva nacionalni i kulturni identitet našeg naroda.

crkva-brvnara na Avali (1436)
Crkva-brvnara na Avali (1436)

©

GALIĆ: Iako se sve nalazi u vašoj knjizi dostupnoj na linku: https://issuu.com/anastjeljabooks/docs/duhovna_riznica_srbije_srpske_crkve, možete li nam ponovo prepričati tužnu sudbinu ljudi koji su se našli u pećini „Kađenica“, na desnoj obali Zapadne Morave?

STJELJA: Priča o pećini Kađenica jeste zaista tužna i samo je jedno od podsećanja na užasna stradanja srpskog naroda kroz njegovu istoriju. Za vreme Hadži-Prodanove bune narod je pokušao da se skloni od Turaka u takozvani zbeg, no Turci su otkrili mesto gde se narod skriva i na ulaz u pećinu stavili grmlje koje su zapalili tako da se narod ugušio. Zahvaljujući Vladici Nikolaju Velimiroviću, kosti nesrećno stradalog naroda su smeštene u dva sarkofaga i sahranjene kako dolikuje. Srećom, na mestu gde je narod postradao postoji obeležje (danas poznato kao zbeg-crkva), kako se to stradanje nikad ne bi zaboravilo.

GALIĆ: Zanimljivosti manastira Gornjak, kojeg je knez Lazar posvetio Bogorodici su brojne. Da li nam možete reći zbog čega su Grigorija Sinaita, čije mošti leže upravo u ovom manastiru, nazivali i Ćutljivim, kao i zbog čega je ovaj manastir još znamenit?

STJELJA: Grigorije Sinait se smatra jednim od najznamenitijih podvižnika i duhovnih učitelja na Balkanu. Posebno se istakao praktikovanjem umne molitve o kojoj se do tada veoma malo znalo i o kojoj su svetogorski monasi saznali upravo zahvaljujći njemu. Zbog toga je i priča o manastiru Gornjak veoma zanimljiva i poziva na podrobnije istraživanje životopisa ovog sinaitskog duhovnika. Za manastir Gornjak su vezane brojne legende i misterije, a možda je najzanimljivija ona koja govori o tome kako je Sveti Grigorije „utišao“ Mlavu (na tom mestu gde se nalazi manastir, reka Mlava je nečujna što je retka prirodna pojava) ili pak kako svake godine na Đurđevdan, iz pukotine u steni koja se nalazi iza manastira voda počinje da kaplje slivajući se do jedne male uvale, odakle je ljudi kašikama skupljaju verujući da će tako izležiti očne tegobe.

Manastira Rajinovac (1543)
Manastir Rajinovac (1543)

©

GALIĆ: Pišete i o manastiru Draganac kao jedinoj živoj monaškoj obitelji na Kosovu. U krugu manastira nalazi se i čudotvorna voda, za koju narod vjeruje da iscjeljuje. Možete li nam reći više o ovom biseru Kosovskog Pomoravlja i kome je posvećena voda, ko najčešće dolazi na izliječenje, odnosno da li je namijenjena određenim bolestima, kao izvor u Zočištu, za koji se vjeruje da liječi oči?

STJELJA: Kada se neko upusti u istraživanje srpskih crkava i manastira, posebno pažnju poklanja svetinjama na Kosovu, jer je kosovska zemlja duša našeg naroda, ogledalo našeg kulturnog nasleđa i pokazatelj našeg kulturnog bogatstva. Stoga i ne čudi da se neki od najlepših i najznačajnijih manastira nalaze upravo na Kosovu. Draganac je jedan od njih. Manastir Draganac je zadužbina kneza Lazara koja je dobila naziv po njegovoj ćerki Dragani, koja je rano umrla. Koliko je danas bratiji ovog manastira teško, možemo samo da pretpostavimo, ali treba imati na umu da je ovo jedini živi manastir u istočnom delu Kosova gde se okupljaju pravoslavni vernici. Nije retkost da se u okolini srpskih manastira ili u samim manastirima nalaze izvori lekovite vode. Takvi izvori se nalazi i u manastirima Draganac i Zočište. Ljudska vera u Boga je veoma jaka i kao takva spremna je da veruje u čuda. I zaista, ukoliko čovek istinski veruje, čuda su moguća. Zato treba verovati.

GALIĆ: Manastir Kaona je zadužbina Ikonije, sestre Miloša Obilića, nakon njegove pogibije. Koliko su žene (spomenuli ste ih i u svojoj knjizi) u srpskoj istoriji uzimale učešća u izgradnji manastira, odnosno zadužbinama pravoslavnih objekata?

STJELJA: O znamenitim Srpkinjama koje su ostavile trag u srpskoj kulturi može da se napiše još jedno veoma obimno izdanje. Posebno o Srpkinjama iz perioda srednjovekovne srpske države. One su bile žene srpskih vladara, njihove ćerke, sestre ili majke i sve su ostavile značajan trag u srpskoj istoriji i kulturi. Počevši od Svete Anastasije, majke Svetog Save, preko kneginje Milice, Angeline Branković, Mare Branković… Te žene su na sebe preuzimale veliku odgovornost kada to njihovi muževi, sinovi ili braća nisu mogli. Setimo se samo čina kneginje Milice koja je nakon pogibije kneza Lazara na Kosovu preuzela vođenje državom, a potom se zamonašila i zajedno sa svojom rođakom Jefimijom (prva srpska pesnikinja) imala čak i diplomatsku ulogu. Uostalom, manastir Ljubostinja svedoči o zadužbinarstvu ove velike žene. S druge strane, manastir Kaona o kojem pišem u knjizi predstavlja zadužbinu Ikonije, sestre Miloša Obilića, o kojoj se jako malo zna, a koja je takođe postala zadužbinarka nakon pogibije svoga brata u Kosovskoj bici. Značajna je recimo i uloga Mare Branković, ćerke despota Đurđa Brankovića koja je kao turska sultanija ostala pri svojoj pravoslavnoj veri i sve vreme svog boravka u  sultanovoj palati u Jedrenima zapravo pomagala svoj pravoslavni rod. Dakle, znamenite Srpkinje tog perioda su uradile za srpsku državu i kulturu mnogo više nego što se današnjim generacijama predstavlja. One su zapravo bile nosioci našeg duhovnog i kulturnog razvoja, o čemu svedoči istorija, ali i brojne zadužbine koje su podizale u znak ljubavi prema svojoj veri i svom rodu. Ovo je tema koja me posebno zanima, kojoj sam u nekom smislu i veoma posvećena i na čemu radim već nekoliko godina. Verujem i nadam se da će se kao plod tog mog višegodišnjeg istraživanja pojaviti i knjiga koja će objediniti sva moja saznanja na ovu temu.

 

This slideshow requires JavaScript.

©

GALIĆ: Iako ga još nismo proglasili za svetitelja, blaženopočivši patrijarh Pavle je sahranjen u manastiru Rakovica. Recite nam više o bogatoj istoriji ovog manastira i kako doći do njega?

STJELJA: Manastir Rakovica se nalazi u Beogradu i svakako da treba da bude jedno od mesta koje bi Beograđani makar jednom trebalo da posete. Veoma je značajno to što je blaženopočivši Patrijarh srpski Pavle odabrao upravo ovaj manastir za svoje poslednje konačište. Iako je smešten u prestonici i metropoli kakva je Beograd, ipak manastir je očuvao onaj potrebni duhovni mir koji svaki manastir treba da ima. Zanimljivo je da se zapravo stari manastir Rakovica nalazio kod Avale i da je na današnju lokaciju premešten u 16. veku. Ovaj manastir su posebno voleli i pomagali Obrenovići, ponajviše kneginja Ljubica i Tomanija Obrenović, što još jednom potvrđuje značajnu ulogu znamenitih srpskih žena u podizanju, obnavljanju i pomaganju srpskih crkava i manastira.

GALIĆ: Da li postoji neko zdanje koje zbog ograničenosti same knjige niste uspjeli smjestiti u korice, a koje je takođe vrijedno pomena?

STJELJA: Svakako da postoji. Srbija ima puno manastira i crkava o kojima treba pisati i čiju istoriju treba istražiti. Osim onih velikih i dobro poznatih manastira, poput manastira Studenica, Žiča i Visoki Dečani, treba pisati i o onim manje poznatim manastirima i crkvama. Recimo, zanimljive su crkve koje su nedavno podignute, kao na primer crkva-brvnara na Avali. Mislim da mnogi Beograđani ni ne znaju da se na putu od vrha Avale do Avalskog tornja nalazi crkva posvećena Despotu Stefanu Lazareviću. To je primer crkvenog graditeljstva koji treba pohvaliti u današnjem vremenu. Priča o ovoj crkvi je zapravo priča o Despotu Stefanu, ali i o zaboravljenom utvrđenju Žrnov. Ako knjiga „Duhovna riznica Srbije“ bude dobila novo izdanje, priča o ovoj crkvi će se sigurno naći na stranicama te knjige. Veliki izazov predstavljaju i crkve o kojima ima malo sačuvanih podataka, a postoje indicije da se radi o veoma značajnim spomenicima kulture kao što je recimo crkva Prenosa moštiju Sv. Nikole u selu Riđica, na severu Bačke koja poseduje jednu veoma značajnu ikonu iz Rusije. Zanimljivo bi bilo progovoriti i o bogomolji iz Brestovika kod Grocke u kojoj su sahranjeni prvi beogradski svetitelji Ermil i Stratonik, prvi stradalnici za Hristovu veru (kod nas) zbog kojih je staza na Beogradskoj tvrđavi kojom su odvedeni na pogubljenje nazvana beogradski „Put suza“, po ugledu na jerusalimsku ulicu Via Dolorosa. Bilo bi takođe veoma značajno objaviti nešto i o srpskim crkvama i manastirima van granica Srbije, ali kao što rekoh, to možda tek u nekom narednom izdanju.

 

Intervju sačinila: Ana Galić, prof.

Foto: Fotografije su u vlasništvu dr Ane Stjelje ©, (Naslovna fotografija, Manastir Pavlovac (1276) ©)

ana_potpis

4 thoughts on “UPOZNAJTE NAJVEĆE SRPSKO BLAGO: “Duhovna riznica Srbije” dr. Ane Stjelje

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s