21. VIJEK Da li zabranom bacanja atomske bombe branim slobodu?

Author anagalicblog

Sa pominjanjem atomske bombe[1] Herbert Markuze započinje Čovjeka jedne dimenzije[2]:

„Ne služi li prijetnja atomskom katastrofom, koja bi mogla zbrisati čovječanstvo, očuvanju baš onih snaga koje perpetuiraju ovu opasnost?“[3]

Da napravimo mali ekskurs. Na prvoj godini studija filozofije i sociologije iz predmeta Istorija filozofije čita se Država, Platonova, naravno, a u Platonovoj idealnoj državi postoji i jedan sloj stanovništva – vojnici – namijenjeni upravo za ratovanje i odbranu te iste Države od neprijatelja – ali možda i za napad? I dok se čitaju takve „idealne“ predispozicije, iskrsavaju i sljedeća pitanja: U čemu je poenta idealne države ako ne da ne postoji rat? Ili da se sa njim prestane.

I uzroci bacanja atomskih bombi su na sličan način kao pomenut sloj stanovnika u Platonovoj Državi – nepoznati. Markuze uočava da jedino za šta Zapad zna o uzrocima ratovanja jeste – Istok i obratno, Istok prepoznaje samo Zapad kao realnu prijetnju od koje se treba braniti. A ono što se njeguje jeste upravo konstantna proizvodnja oružja.

Kritička teorija (društva) nam saopštava sljedeće: perpetuiranjem ove opasnosti – opasnost od rata – stvaraju se političke potrebe koje se opet pretvaraju u potrebe pojedinca; taj pojedinac se drži u šaci upravo strahom od mogućeg rata; ali još jedno je bitno a to je da ovaj strah i ovaj mogući rat idu ruku pod ruku sa ekonomski održivim društvom i potrebama koje se sada sjedinjavaju sa ovim političkim – ekonomsko, odnosno potrošačko postaje političko.

Ono što bi kritička teorija društva u tom trenutku mogla uraditi jeste da uvidi sa kojim vrijednosnim sudovima treba da se nosi, piše Markuze. Najprije sa sudom da je život vrijedan življenja, a onda da se uslovi tog života mogu poboljšati. To dakle treba empirijski dokazati.

Današnje društvo više nego ikad daje slobodu i mogućnosti kako u intelektualnom, tako i u materijalnom smislu, govori Markuze, ali to samo postaje povod za još većom dominacijom. U Čovjeku jedne dimenzije se buridanovski šeta oko dvije teze – da (industrijsko) društvo kvalitativno sputava razvoj dolazak do promjena, s jedne strane, a s druge, da je do promjena moguće doći, revolucijom.

Ono što naše društvo razlikuje od Markuzeovog, industrijskog, jeste dominacija tercijarnog, dakle uslužnog sektora, ne proizvodnje, nego usluga:

„Kultura, politika i ekonomija se u medijumu tehnike stapaju u sveprisutan sistem koji guta, ili suzbija, sve alternative. Produktivnost i potencijal rasta ovog sistema stabiliziraju društvo i sadržavaju tehnički progres unutar strukture dominacije. Tehnološka racionalnost je postala politička racionalnost.“[4]

U tehnici i tehnologiji se nalazi čvor.

Odmah na početku Novih oblika kontrole je uočljivo isticanje da ne postoje jednake mogućnosti svih aktera na tržištu rada i proizvoda, te da se ne-sloboda tretira kao sasvim prirodno stanje tako razvijenog industrijskog društva. U atmosferi što veće produktivnosti i racionalnosti odgajaju se rezultati koji potpuno odbacuju tradiciju, kritičko mišljenje se odbacuje, a sva materijalna i intelektualna kultura je u takvim uslovima zastarila. I ovdje će sloboda dobiti negativan prizvuk, jer:

„Kao sloboda da se radi ili gladuje, ona je uključivala mukotrpan rad, neizvjesnost i bojazan za veliku većinu stanovništva. Kad čovjek ne bi više bio prisiljen da se potvrđuje na tržištu kao slobodan ekonomski subjekt, iščezavanje te vrste slobode bi bilo jedno od najvećih ostvarenja civilizacije.“[5]

Međutim, sa industrijalizacijom dolazi do prevrata. Moć koju je do tada imao i (pro)davao čovjek, sada je prenesena na mašinu i ona postaje središte preko kojeg se lome koplja političkog i potrošačkog luka jednog savremenog čovjeka. U ovako sagledanim mogućnostima, koje se do tada nisu ni otvarale a sada postaju sve veće i jedine realne, i samo mišljenje, te način odnošenja prema njima i realizacija čovjeka postaje i mora postati bitno drugačije. Nove slobode poprimaju sljedeći oblik – ekonomska, u oslobođenju svakodnevne borbe za egzistenciju; politička – oslobođenje individuuma od politike; intelektualna – u ukidanju javnog mnjenja.

Nadalje, Markuze će nam iskristalisati postojanje dvije vrste potreba – istinske i krive. Te potrebe svjedoče o pojavi lažne sreće koju pojedinac ima zadovoljenjem krivih potreba, a to su sve one potrebe koje nikad ne okončavaju mukotrpan rad, agresiju, mizeriju i nepravdu. Jedine istinske potrebe su u stvari one od vitalnog značaja, poput zadovoljenja gladi, odjeće i stanovanja na određenom nivou kulture. Na kraju, koje je to potreba kriva a koja je istinska, u domenu je samog individuuma, reći će Markuze:

„Sve oslobođenje ovisi o osviještenosti o sužanjstvu, a razvoj ove svijesti je stalno priječen predominacijom potreba i zadovoljenja, što su, u velikim razmjerima, postale vlastite potrebe pojedinca.“[6]

Kolika je zapravo ovisnost nas samih od zadovoljenja krivih potreba, te da li smo uopšte u mogućnosti napraviti otklon te kontemplirati izvan i krivih i istinskih potreba jeste jedno od pitanja sa kojima se čovjek mora suočiti, a da se ne proglašava jedna ili druga krajnost – sužanjstvo naspram apsolutne slobode. Represija društva se ogleda u dominaciji i apsolutnoj kontroli naših izbora, što će Markuze razaznati kao čisto ideološko:

„Kad se radnik i njegov upravitelj raduju istom televizijskom programu i posjećuju ista mjesta okupljanja, kad se tipkačica isto tako atraktivno dotjeruje kao kćer njena poslodavca, kad crnac posjeduje Cadillac, kad oni svi čitaju iste novine – tad ovo asimiliranje ne indicira nestanak klasa, već razmjer u kome svi slojevi društva učestvuju u potrebama i zadovoljenju što služe očuvanju postojećeg.“[7]

Najviše u stvari boli ono što će Markuze dijagnosticirati kao „racionalni karakter iracionaliteta“ – čovjek sebe pronalazi, shvata i definiše u predmetima, otuđenim objektima i nametnutim i kupljenim stvarima – „Ljudi poznaju sebe u svojim robama; nalaze svoju dušu u automobilima, hi-fi setovima, kućama u kojima prostorije za dnevni boravak i spavaonice nisu na istoj prostornoj razini, u kuhinjskim aparatima.“[8]

Krive, odnosno proizvedene potrebe drže čovjeka u šaci. A sam je kriv.

Jedan od većih problema tehničko-tehnološke ere, odnosno one u kojoj moć sa čovjeka prelazi na mašinu jeste konstantan „napredak“, koji u stvari ne ide naprijed. To je donekle i ta iracionalnost koju Markuze dočarava sa zadovoljenjem lažnih potreba. Lažne potrebe do te mjere postaju stvarne da se čovjek zaista upita da li je u stanju živjeti bez toga, da li je društvo u stanju biti, bez tih izmišljenih potreba – tehnologija ukida kao što smo spomenuli – kritičko mišljenje. Ono što je nekad predstavljalo vrijeme za sebe, ostajanje nasamo, jednostavno osluškivanje svog sopstvenog glasa – buka mašina je potpuno ugušila i ne dopušta pojedincu da ostaje nasamo sam sa sobom. Tišina je danas nemoguća.

Pitanje napretka, odnosno progresa, kada se izvede do kraja, označavalo bi rješenje trenutne represivno-ideološke pozicije društva u odnosu na svoje pojedince, kao svoje sastavne i svjesne dijelove. Po Markuzeu, progres bi se završio u stadiju gdje se čovjeku obezbjeđuje zadovoljenje svih vitalnih potreba tako što će se tehnički ovladati mašinama do tačke kada će autimatizacija rada učiniti da čovjek ne mora trošiti svoje vrijeme na rad – riječ je o „pacifikaciji egzistencije“. Intelektualno i tehnički, savremeno društvo je za taj korak spremno, govori Markuze, ali do toga ne dolazi, nego se upravo takvo kretanje sputava:

„Ono postaje iracionalno onda kad uspjeh njegovih napora otvara nove dimenzije ljudske realizacije. Organizacija koja služi miru je drugačija od organizacije za rat; institucije koje su služile borbi za opstanak ne mogu služiti pacifikaciji egzistiranja. Život kao cilj je kvalitativno različit od života kao sredstva.“[9]

Do ovakve promjene dolazi i promjenom u tehnici, kao „drugoj prirodi“, koja kao sada produžena ljudska ruka dovodi do stvaranja mogućnosti uma i slobode, odnosno do kontrole nad tim istim čovjekom, kao i njegovom manipulacijom. Tada se uviđa koliko je u stvari tehnika u saradnji sa političkom iracionalnom sviješću, sa svom svojom racionalnošću i udobnostima koja je ponudila čovjeku moćna nad samim čovjekom i njegovom dušom, odnosno nad kompletnom prirodom.

Dovršenje uzlazne linije napretka, odnosno progresa našeg društva, kojem kumuje tehnološki razvoj, ubrzano se, svake godine sve brže i brže, odvija pred našim očima. Do dovršetka tog napretka je potrebno još vremena (koliko još?), ali s obzirom na stadij u kojem se sada nalazi društvo koje ide u tom pravcu, društvo je definitivno na jednom od podeoka koji označavaju gornju granicu poslije koje dolazi do sveopšte automatizacije (odnosno ukidanja rada). Isto tako se osjećaju i posljedice dominacije tehnološkog nad ljudskim – ekološke katastrofe samo su blaga opomena koju nam priroda šalje i proriče nam ne tako svijetlu budućnost.

 

Ostale rasprave o jednodimenzionalnom društvu pročitaćete u Čovjeku jedne dimenzije, Herberta Markuzea.


[1] Na koji način se jedan intelektualac takvim i deklariše? Imali smo priliku to pročitati u Sartrovom Pledoajeu za intelektualce, kada se njihova funkcija upravo definiše istupanjem izvan okvira svoga poziva, namještenja i struke – konkretan primjer je bio da jedan naučnik postaje intelektualac ukoliko se pobuni prilikom pravljenja atomske bombe. Vidi: Vidi: Sartr, Ž.P. (1984)PORTRETI. Beograd, Nolit.

[2] U Marcuse, H. (1989) Čovjek jedne dimenzije: rasprave o ideologiji razvijenog industrijskog društva. Sarajevo, Svjetlost.

 

[3] Isto, str. 9.

[4] Isto, str.16.

[5] Isto, str.22.

[6] Isto, str.26.

[7] Isto, str.27.

[8] Isto, str.27.

[9] Isto, str.34.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s